Архив постов: Верасня 2026

Малярыя. Згадка пра гэтую хваробу ў большасці людзей асацыюецца з трапічнымі краінамі. Аднак яшчэ не так даўно гэты дыягназ быў актуальны і для жыхароў Беларусі – захворванне малярыяй насіла масавы характар ​​у сярэдняй паласе еўрапейскай часткі Расійскай імперыі, а затым і ў СССР.

Малярыя ці балотная ліхаманка гэта самая распаўсюджаная інфекцыйная хвароба на Зямлі. У асноўным яна характэрна для трапічных і субтрапічных краін. Штогод у свеце на малярыю хварэе 300 – 350 млн чалавек і з іх 1 млн памірае.

Малярыя вядомая чалавецтву з найстаражытных часоў – прыступы малярыйнай ліхаманкі апісвалі яшчэ антычныя навукоўцы: Гіпакрат, А. Цэльс, К. Гален. У часы сярэднявечча малярыя спусташала еўрапейскія гарады. У свеце неаднаразова ўзнікалі пандэміі малярыі. Да сярэдзіны XX стагоддзі на малярыю хварэла больш за 800 млн. чалавек штогод, смяротнасць дасягала 3 млн чалавек на год. Асобны тэрмін "malа aria" (ад іт. "кепскае паветра") у якасці азначэння хваробы ўпершыню з'явіўся ў Італіі ў другой палове 16 стагоддзя і канчаткова зацвердзіўся ў медыцынскай тэрміналогіі з сярэдзіны 18 стагоддзя.

Малярыя ў БССР

Захворванне на малярыю ў свеце дасягнула піка да 1930-х гадоў, штогод у той час на планеце хварэла каля 700 млн. чалавек, з якіх каля 7 млн. памірала. У Савецкім Саюзе за 1934–1935 гг. было зарэгістравана больш за 9 млн. выпадкаў малярыі.

Складаная сітуацыя была і на тэрыторыі БССР. Прыродныя ачагі малярыі ў Беларусі фармаваліся ў асноўным у поймах рэк на тэрыторыі Брэсцкай і Гомельскай абласцей. І прычына тут у асаблівасцях мясцовай прыроды: у такіх поймах – а яшчэ ў забалочаных участках, на плыткаводдзе вадасховішчаў, у прыбярэжнай зоне азёр, сажалак, кар'ераў і меліярацыйных каналаў з багатай воднай расліннасцю – ствараюцца ідэальныя ўмовы для размнажэння малярыйных камароў. Менавіта ў такіх вадаёмах развіваюцца іх лічынкі, а далей, пры наяўнасці хворага чалавека (крыніцы ўзбуджальніка) і прыдатных кліматычных умоў, запускаецца ланцужок перадачы захворвання.

Да 1960-х гадоў інфекцыя малярыі часта здаралася на Беларускім Палессі ў вясновыя месяцы. Вялікія ўспышкі назіраліся прыкладна раз на 15 гадоў. Здараліся і смяротныя выпадкі, асабліва на хутарах у ваколіцах вёскі Снядзін Петрыкаўскага раёна. У 1911 года на тэрыторыі Мінскай губерніі, куды ў той час ўваходзіла і Палессе, было зарэгістравана 19 тысяч хворых на малярыю.

Вялікія эпідэміі здарыліся ў 1923, 1924 і 1927 гадах на Гомельшчыне, у прыватнасці – на Мазыршчыне. Прычынай гэтага лічылі масавыя перасяленні людзей у часы Першай сусветнай і грамадзянскай войнаў. За апошнія дзесяць гадоў сетка ачышчальных каналаў прыйшла ў поўны заняпад. Прыпяць разлівалася і не высыхала ўсё лета. У 1923 г. эпідэмія малярыі была таксама і ў Кіеве. У тыя гады з Мінска на Палессе было паслана тры урачэбныя атрады для барацьбы з пошасцю. На Мазыршчыне ў 1923 г. медыкі зафіксавалі 851 “малярыка”, а ў 1924 г. ужо налічылі 1 897 хворых. Лекавалі людзей хінінам, давалі па 7,5 грамаў на рукі.

Планавая барацьба з малярыяй у нашай краіне была распачата яшчэ ў 1920-я гады: арганізавана сетка спецыялізаваных супрацьмалярыйных станцый, пачала працаваць планавая дзяржаўная праграма барацьбы з інфекцыяй.

У 1927 г. на Палессі тры месяцы працаваў атрад студэнтаў-медыкаў. Яны не толькі лячылі хворых, але і вывучалі народныя метады барацьбы з хваробай. У 1928 г. студэнт А. Горбач у краязнаўчым часопісе “Наш край” (№ 1) надрукаваў артыкул “Некаторыя з народных сродкаў барацьбы з малярыяй у Мазырскай акрузе”.

Сітуацыю з захворваннем на малярыю ў БССР пагоршылі баявыя дзеянні Другой сусветнай вайны і нацысцкая акупацыя. Адсутнасць неабходных лекаў, масавая міграцыя насельніцтва, рэзкае зніжэнне ўзроўню жыцця – усё гэта прывяло да імклівага росту колькасці выпадкаў малярыйнай ліхаманкі.

Станоўчы вынік у тым, што сітуацыю ўдалося ўзяць пад кантроль. Актыўная меліярацыя – маштабнае асушэнне балот у Палессі – істотна скараціла плошчы прыдатных для выплоду камароў месцаў. У выніку распаўсюджанасць мясцовай малярыі пайшла на спад, і ў 1956 годзе мясцовыя ачагі інфекцыі былі цалкам ліквідаваныя.

Народныя вераванні і метады лячэння малярыі

У народзе на Палессі такую хваробу называлі хіндзя, хондзя, хундзя, несбудзь, трасца або шохля ці шухля. Паводле павер’яў, захворванне пачынаецца пасля таго, як у чалавека з балотнай вады ўсяляецца нейкі злыдух, ведзьма. Былі ўпэўнены, што малярыйных ведзьмаў існуе 77. У вёсцы Буда Бячанская ў Жыткавіцкім раёне калі, чалавека пачынала калаціць, дык ён адлічваў 77 зярнят проса, нёс іх у балота, кідаў у ваду і прыгаворваў: “даю вам зярнят 77 на кашу ўсем”. Таксама там казалі: “Іх семдзесят сем хондзѐў е: е така, шо як чоловек спіць, е така, шо гнеце, е така, шо трэсе…”. А калі хацелі праклясці каго-небудзь, то прамаўлялі: “Шоб на яго напала шохля!”.

У вёсцы Малешаў каля Турава лічылі, што хондзю нельга клясці, а то ад яе будзе пакутаў яшчэ больш. Там верылі, што калі хондзю ўдосталь накарміць тым што яна вельмі хоча, то хвароба пакіне чалавека.

У некаторых вёсках былі ўпэўнены, што хондзя не любіць рыбы і яек, і таму забаранялі хвораму іх есці. Шмат дзе ад малярыі грызлі кару асіны. У вёсцы Скрыгалаў Мазырскага раёна елі лісце вярбы ці ўжывалі адвар з палыну. У Тураве елі кароўю жоўць, а ў блізкай да горада вёсцы Верасніца ўжывалі жоўць рыбы ліня. У вёсцы Хваенск Жыткавіцкага раёна пілі ваду, у якой у гарбарнях мокла дубовая кара.

Лекі ад хондзі павінны быць горкімі. У Мазыры па завулку Пралетарскі і ў навакольных вёсках у якасці лекаў выкарыстоўвалі каштаны. Плады спальвалі, расціралі ў муку, змешвалі з гарэлкай і пілі. Калі не дапамагала, то ў настоянку дадавалі перац ці хіну.

У некаторых вёсках раілі паліць тытунь, які змешвалі з патоўчанымі могілкавымі касцямі. Рабілі таксама настоянку на жабах і вожыках. Пілі сваю мачу – адну ці разам з самагонам і выцяжкамі з конскага гною – дзеля таго, каб хворага званітавала, і тады хондзя ўцячэ. Прычым, у вёсцы Буда Жыткавіцкага раёна лічылі, што мачу трэба піць менавіта з халявы бота.

Да рук прыкладалі розныя жоўтыя кветкі. Існавалі і такія парады: трымаць у зубах конскую галаву і “межы лічыць”, спужаць хворага: стукам, кінуць яго знянацку ў ваду ці абліць вадой; прымусіць яго ісці на могілкі і паляжаць на чыёй-небудзь магіле. У якасці прафілактыкі раілі насіць талісманы – напрыклад, варанае курынае яйка. А нежывых жаб і вужакаў насілі на матузку на шыі. У Тураве без ведама хворага варылі жабу з малаком і давалі гэта выпіць малярыку. Там жа хвораму ў час прыступу запускалі пад кашулю жывую жабу і абавязвалі трымаць яе, пакуль не здохне.

На лячэнні малярыі спецыялізіраваліся  некаторыя знахары-шаптуны. Так, у вёсцы Азяраны Жыткавіцкага раёна знахар замаўляў хваробу на хлебнай скарынцы. Затым даваў такую скарынку хвораму на малярыю, і той павінен быў па кавалачку з’ядаць раніцай і на ноч. У вёсцы Пагост Жыткавіцкага раёна знахар загаворваў хондзю на паперы. Гэтую паперку хворы павінен быў насіць у ладанцы на матузку, пакуль ладанка не згубіцца. Альбо праз нейкі час яе здымаў сам знахар.

У згаданых вёсках Хваенск і Буда хваробу таксама выкурвалі на гарачыя вуголлі. Туды кідалі кавалачкі свянцонага хлеба ці яйка, або грамнічныя свечкі. Кідалі яшчэ і гусіны памёт. Хворы, каб вылечыцца, павінен быў дыхаць такім дымам.

Вобраз малярыі-хондзі адлюстраваны не толькі ў павер’ях, легендах, але і ў замовах, дзе хваробу з дапамогаю магічнага слова адсылаюць “на крутыя горы, на ніцыя лозы”; “на сырыя балоты, на гнілыя калоды”; б’юць “драцяным кнутом”, загароджваюцца ад яе “жалезным плотам”.

Ядловец спрадвеку ўжываўся як у медыцынскіх практыках, так і ў магічных. Гэтая расліна адносіцца да іглічных, якія лічацца не зусім звычайнымі па сваіх уласцівасцях. Так, ядловец, як і галінкі елкі, выкарыстоўваліся ў пахавальных рытуалах, а таксама для абароны ад злых духаў.

Ядловец – гэта хвойны хмызняк які з сямейства кіпарысавых. У народзе яго яшчэ завуць хвойным вінаградам, а яшчэ – верас, ялынец, верасова дрэўца. Вырастае ад 1–3 да 12 метраў вышынёй. Жыве 200–300 гадоў. Лісце – калючыя цвёрдыя іголкі (хвоя) – размешчаны мутоўкамі, па тры ў кожнай. Плады – ілжывыя мясістыя ягады-шышкі з трыма косткамі. Спачатку яны зялёныя, а на наступны год пасля паспявання – чорныя, з шызым васковым налётам, велічынёй з гарошыну. З лекавай мэтай збіраюць маладыя галінкі ў вяснова-восеньскі час (бывае, нават узімку) і спелыя ягады – увосень.

Гэты невялікі іглічны хмызняк часта згадваецца ў легендах і валодае мноствам дзівосных уласцівасцяў. Старажытныя грэкі і рымляне верылі, што ядлоўцавыя галіны ці ягады могуць выратаваць ад змей і розных пачвар. У міфе пра Арганаўтаў Ясон і Медэя справіліся з гіганцкім змеем, дакрануўшыся да яго вачэй галінкай ядлоўца, абшмараванай чарадзейным зеллем. Нашы продкі таксама лічылі ядловец абярэгам ад нячыстай сілы. У якасці талісмана яны насілі на целе насенне ядлоўца, якое, паводле павер’яў, выратоўвала чалавека ад нападу змей.

Тое, што расліна была вечназялёнай, спарадзіла павер'і пра яе незвычайную сілу, здольную пераадолець нават смерць. Таму галіны ядлоўца спальвалі на пахаванні, высцілалі ім магілы, кідалі перад пахавальнымі працэсіямі. Так хмызняк набыў нядобрую рэпутацыю: некаторыя лічаць, што яго нельга высаджваць побач з хатай, бо гэта можа наклікаць няшчасці ці смерць.

Акрамя таго, лічыцца, што ядловец па сваіх магічных здольнасцях можа абараняць людзей і худобу ад розных хвароб, ад псоты і сурокаў. Па гэтай прычыне нашы продкі абкурвалі ім сваё жытло і жывёлу пры эпідэміях і розных няшчасцях, пры падазрэннях на чары і другія негатыўныя магічныя ўздзеянні. Галінкі ядлоўца асвячалі ў царкве на Вялікдзень і цягам года захоўвалі пад абразамі, як абярэгі вешалі над дзвярыма і насілі ў кішэнях. На Палессі галінкамі ядлоўца ўпрыгожваюць вясельны каравай.

Лекавыя ўласцівасці ядлоўца

Пра гаючыя уласцівасці ядлоўца людзі ведалі задоўга да навуковых даследаванняў гэтай расліны. Настоі і адвары з яго шышкаягад ужывалі для лячэння кашля, вадзянкі, страўнікава-кішачных захворванняў. Лічылі, што ядловец здымае стрэс і боль, асабліва ў суставах, зажыўляе раны, лечыць скураныя захворванні, павышае апетыт. Ядловец выкарыстоўвалі для ваннаў пры бранхіце, астме, сухотах. З яго ягад рабілі адвары пры хваробах печані, мачавога пухіра, нырак, пры кашлі і прастудзе.

Ядловец выкарыстоўваецца як у народнай, так і ў афіцыйнай медыцыне. Сфера яго прымянення даволі разнастайная. Расліна валодае добрымі мачагоннымі і жоўцегоннымі ўласцівасцямі, таму ўжываецца пры рэўматызме, падагры, цыстыце, захворваннях нырак, хваробах печані.

У пладах расліны, якія ўжываюць у лячэнні часцей за ўсё, утрымоўваюцца такія рэчывы, як: эфірны алей, цукар, смала, арганічныя кіслоты, вітаміны. Славіцца ядловец і як ачышчальнік паветра. У зарасніках ядлоўца ў шэсць разоў больш фітанцыдаў, чым у хвойных лясах, і ў 15 разоў больш, чым у лісцяных. Нават галінка ядлоўца, пастаўленая ў ваду, адчувальна чысціць паветра ва ўсёй кватэры. Даведзена, што гектар ядлоўца за суткі выпарае каля 30 кг лятучых арганічных рэчываў (фітанцыдаў). Гэтай колькасці дастаткова для ачысткі ад бактэрый паветра вялікага горада.

Важна: Ядловец (ягады, прэпараты, настойкі, адвары і гэтак далей) нельга ўжываць пры запаленні нырак, нефрыце, нефрозе, язве страўніка. Нельга прымяняць пры цяжарнасці. У выпадку атручвання ці перадазіроўкі ядлоўцам неабходна зрабіць прамыванне страўніка і звярнуцца да ўрача.

Пры зборы ядлоўца нельга блытаць ядловец звычайны, які прыдатны да ўжывання, з ядлоўцам казацкім, бо гэты від ядлоўца атрутны для чалавека. Праверыць, які перад вамі ядловец, можна такім спосабам: у пладоў звычайнага ядлоўца 3 костачкі ўнутры ягады-плода, у атрутнага казацкага – 2 костачкі. Яшчэ казацкі адрозніваецца ад звычайнага тым, што сцелецца па зямлі і расце па большай частцы ўшыркі, з-за чаго атрымаў распаўсюджанне як дэкаратыўнае кустоўе.

Лячэбныя гаі

На тэрыторыі Беларусі ёсць два лячэбныя гаі з ядлоўца, багатыя фітанцыдамі. Адзін з іх знаходзіцца каля вёскі Вялікая Кракотка ў Слонімскім раёне на Гродзеншчыне, у пойме ракі Зяльвянкі. Тут на плошчы ў некалькі гектараў растуць дзясяткі відаў ядлоўцаў рознай формы і вышыні. Ёсць шарападобныя, пірамідальня, стрэлавідныя і нават прамавугольныя.

На самай ускраіне гэтага ядлаўцовага гаю раней знаходзіліся старадаўнія могілкі. З ім звязана мясцовая традыцыя: паводле старых вераванняў, калі хавалі чалавека, які сам пазбавіў сябе жыцця, над галавой і ў нагах клалі камяні, а побач ставілі драўляны крыж. Лічылі, што ў дзень Страшнага суда такому нябожчыку будзе лягчэй падымацца, трымаючыся за крыж. Цяпер ад гэтых камянёў амаль нічога не засталося – могілкі ўзаралі, і на гэтым месцы зрабілі пасадкі.

А яшчэ ў Вялікай Кракотцы ёсць і другія цікавыя месцы: Свята-Зосіма-Саваціеўскі мужчынскі манастыр, Кракоцкая града – геолага-геамарфалагічны помнік прыроды, Кракоцкі валун і крыніца Іаана Прадцечы, або Крыніца пана Скурата. Засіма-Саваціеўскі манастыр  з’яўляецца аб’ектам паломніцтва. У манастыры захоўваюцца мошчы святых Засімы, Савація і Германа Салавецкіх – заснавальнікаў знакамітага Салавецкага манастыра на поўначы Расіі ў канцы 14–15 стагоддзяў. У манастыры ёсць храм Нараджэння Прасвятой Багародзіцы, пабудаваны ў 1883 годзе з бутавага каменя. У 2010 годзе са Святой Гары Афон прывезлі копію цудатворнай іконы Прасвятой Багародзіцы і змясцілі ў храме.

Другі лекавы ядлоўцавы гай знаходзіцца каля старадаўняй вёскі Чабахі ў Пружанскім раёне на Брэстчыне. Там ёсць гасцявы дом “ Шале Мажжавелавае”. Дом размешчаны на горцы, на дзіўнай прыгажосці прыроднай ядлоўцавай паляне з блакітным ісландскім мохам, плошчай больш за 3 га.