Архив постов: Студзеня 2026

Сёлета 30 студзеня спаўняецца 105 годоў з дня нараджэння Івана Шамякіна, народнага пісьменніка Беларусі, аўтара пенталогіі «Трывожнае шчасце», раманаў «Сэрца на далоні», «Атланты і карыятыды», «Вазьму твой боль», аповесці «Гандлярка і паэт», якія чыталі мільёны чытачоў.

Давайце ўспомнім цікавыя факты з жыцця знакамітага дзеяча беларускай літаратуры.

Факт першы. Ні паэт, ні матэматык

У школьныя гады Іван Шамякін не праяўляў схільнасць да літаратурнай працы. Затое сярод аднакласнікаў славіўся выдатным матэматыкам. Хлопцы літаральна біліся за магчымасць сесці побач з Іванам. Асабліва падчас кантрольных прац.

Схільнасць да дакладных навук дапамагла Івану Шамякіну пасля заканчэння сямігодкі паступіць у Гомельскі тэхнікум будаўнічых матэрыялаў. І вось тут адбыўся круты паварот у яго жыцці. У той час пры выданні абкама партыі ў газеце «Гомельская праўда» было арганізавана літаратурнае аб'яднанне. Іван Пятровіч уступіў у яго і прапанаваў да друку свае вершы. Аднак яны былі адкрыта слабымі. Разумеючы, што крытыка можа назаўжды адбіць у юнака зацікаўленасць літаратурнай дзейнасцю, кіраўнік аб'яднання, будучы пісьменнік Дзмітрый Кавалёў, прапанаваў Шамякіну паспрабаваць свае сілы ў прозе. Атрымалася нядрэнна.

Факт другі. Боты за пяць рублёў

Пасля школы Іван Шамякін паступіў у тэхнікум будаўнічых матэрыялаў. Стыпендыі не хапала, на першых курсах, пакуль не пачаў падзарабляць, хлопец нярэдка галадаў. А дома і ў маці не знаходзілася нават шматка сала, галкі масла, каб даць яму з сабой, так бедна жылі. Шамякін успамінаў, што яшчэ ў 1939 годзе на спатканне да Машы хадзіў у брызентавых чаравіках. Таму, вядома, падзеяй было, калі юнаку купілі першыя боты. Бацька лаяў шаўца, які заламіў цану: ажно пяць рублёў! Але боты былі набытыя, і гэта стала падзеяй.

Факт трэці. Умеў насіць кнігі на галаве

У дзяцінстве Іван Шамякін лоўка навучыўся насіць на галаве стос кніг. Чамусьці гэта вельмі не падабалася яго бацьку. І той часта дакараў, што сын расце шутам гарохавым.

Факт чацвёрты. Іван Шамякін быў добрым сем’янінам

Іван Шамякін быў добрым сем’янінам і чалавекам-адналюбам. Са сваёй будучай жонкай, Марыяй, ён пазнаёміўся яшчэ ў 5 класе. І ўжо ў 19 гадоў (1940 г.) ажаніўся з ёй. Менавіта Марылі прысвечана яго першая аповесць — «Непаўторная вясна». Сваёй жонцы прысвяціў ён і адзін са сваіх апошніх твораў — «Слаўся, Марыя», які быў напісаны ўжо пасля смерці каханай. Разам, у шчаслівым шлюбе, яны пражылі 58 гадоў.

Шамякін цяжка перажываў смерць сваёй жонкі ў 1998 годзе. Ён стаў вельмі мала есці, зусім мала рухаўся. А лекары толькі разводзілі рукамі — не маглі паставіць яму дыягназ, казалі: «Ён проста стаміўся жыць». Памёр пісьменнік праз 6 гадоў пасля жонкі, у 2004 годзе.

Ні вайна, ні іншыя нягоды не змаглі разлучыць закаханых. Але, па іроніі лёсу, іх разлучыла смерць. Жонка пісьменніка, Марыя Філатаўна, пахавана на Паўночных могілках Мінска. А самога Івана Шамякіна не маглі пахаваць там жа. Яго, як вядомага чалавека, пахавалі сярод іншых вядомых беларускіх дзеячаў на Усходніх могілках.

Факт пяты. Быў простым чалавекам дзяржаўнага маштаба

Нягледзячы на высокія пасады — з 1971 па 1985 гады Іван Шамякін узначальваў Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР, пісьменнік усё жыццё заставаўся простым і даступным чалавекам. Па вонкавым выглядзе яго цяжка было адрозніць ад тысяч мінчан і гасцей сталіцы на гарадскіх вуліцах. З людзьмі пісьменнік таксама заўсёды абыходзіўся з кропкі гледжання справядлівасці.

Факт шосты. Іван Шамякін ніколі не паяўляўся на публіцы без гальштука

Калі Іван Шамякін апранаў пінжак, то заўсёды павязваў гальштук. Гэта было абавязковым правілам. У яго асабістай калекцыі было больш за 40 гальштукаў.

Факт сёмы. Іван Пятровіч адным з першых падтрымаў пісьменнікаў, якіх выслалі ў Сібір

Шамякін быў адным з першых беларускіх пісьменнікаў, які падтрымаў высланага  ў Сібір пээта Янку Скрыгана. Пасля рэабілітацыі, упершыню ўбачыўшы Івана Шамякіна, Янка Скрыган сказаў: «Ты мой брат!».

Факт восьмы.  Дапамог Васілю Быкаву выдаць адну з яго кніг.

Іван Шамякін дапамог Васілю Быкаву выдаць кнігу «Сотнікаў» і пераехаць з Гродна ў Мінск.

Пімен Панчанка. Топ-11 цікавых фактаў з жыцця пісьменніка

Сёння бібліятэкі гэта адкрытыя пляцоўкі для ўсіх, хто хоча вучыцца і тварыць. Тут можна не толькі ўзяць кнігу, але і трапіць на паэтычны вечар, пазнаёміцца з цікавымі людзьмі і знайсці натхненне для ўласных праектаў. Нават дакрануцца да тэатральнага мастацтва!

Так, нядаўна ў бібліятэцы-філіяле № 1 імя Л. М. Талстога адбыўся міні-спектакль «Імем кахання» на вершы вядомага расійскага паэта – Ігара Веніямінавіча Ісаева, лаўрэата шматлікіх міжнародных прэмій і конкурсаў у галіне літаратуры, кіраўніка секцыі паэзіі. Галоўнымі героямі сталі сябры паэта – Дзяніс Каспераў, акцёр тэатра і кіно, сцэнарыст, драматург, і Ларыса Касперава, дацэнт факультэта журналістыкі МДУ імя М.В. Ламаносава.

– Гэта аўтары, якія па-новаму паглядзелі на мае тэксты, і я пагадзіўся з гэтым поглядам! – адзначыў Ігар Ісаеў.

– Гэта аўтары, якія па-новаму паглядзелі на мае тэксты, і я пагадзіўся з гэтым поглядам! – адзначыў Ігар Ісаеў.

Дзяніс Каспераў пісаў сцэнар на працягу двух месяцаў. Пасля чаго яны з жонкай Ларысай старанна рэпетавалі.

Па сюжэце Ігар размаўляе з сучасніцай і распавядае пра сваё жыццё з дапамогай вершаў і песень.

Сваімі ўражаннямі ад міні-спектакля падзялілася глядачка Вольга Нікіценка:

– Усяго за 40 хвілін спектакль прадэманстраваў шэраг самых разнастайных тэм: каханне, сяброўства, растанні. Асобныя радкі, якія кранулі маю душу, я запісвала ў нататкі.

Міні-спектакль «Імем кахання» – не адзінае, чым бібліятэка можа здзівіць. На 2026 год запланавана не мала музычна-паэтычных і музычна-танцавальных пастановак. Загадчык аддзела бібліятэкі Лола Іназемцава адзначыла, што кожны месяц тут будуць праходзіць сустрэчы з мастачкамі, музыкамі, пісьменніцамі з імем Таццяна. Гэты цыкл мерапрыемстваў называецца «Таццянін дзень». А 115-гадовы юбілей бібліятэкі парадуе сваім маштабам і сустрэчай «Нашы сябры» са знакамітымі паэтамі і празаікамі. Акрамя таго, тут можна ўбачыць прыжыццёвыя выданні XIX стагоддзя Льва Мікалаевіча Талстога.

Уваход у бібліятэку бясплатны. Не выпусціце шанец пашырыць кола знаёмстваў і ведаў!

Экскурс у мінулае. Дзіцячыя кнігі пра Францыска Скарыну

У Нацыянальнай бібліятэцы ў межах  “Літаратурнага чацвярга” адбылася цікавая сустрэча з дзіцячымі пісьменнікамі – Інай Фраловай, Яўгенам Хвалеем, Тамарай Бунта і Аленай Лемеш.

– Літаратурны чацвер – гэта свежае і займальнае мерапрыемства. Увялі яго з пачатку гэтага навучальнага года, – адзначыла Таццяна Пракоф'ева, загадчык аддзела «інфармацыйна-асветніцкі цэнтр».

Пісьменнік Яўген Хвалей распавёў школьнікам пра тое, як працаваў журналістам у рэдакцыях газет і часопісаў, на радыё і як пачаў пісаць казкі і невялікія апавяданні з жартоўным зместам для дзяцей.

Аўтар згадаў пра кнігу, якая выйшла ўжо сёлета – «Сябры-браты Багдан і Ромка». Гэта маленькія гісторыі пра двух братоў. Бацькі адпраўляюць іх на адпачынак да бабулі ў Фаніпаль, дзе яны сутыкаюцца з пацешнымі прыгодамі.

Разам з Тамарай Бунта ў госці прыйшла дзяўчынка Даша – галоўная гераіня казкі «Сад з матылькамі». Прататып гераіні разумее мову дрэў, кветак, птушак, жукоў і матылькоў, а дом дзяўчынкі нагадвае казачны церам. Побач з ім – цудоўны сад, поўны дзіўных матылькоў. Усе насельнікі саду лічаць, што іх Прынцэса – самая шчаслівая на свеце, бо ездзіць на вазку. Але яны не разумеюць, што вазок гэты – інвалідны.

У Дашы цяжкі лёс, бо яе бацькі загінулі ў аўтакатастрофе, а выхаваннем займаліся дзядуля і бабуля. У школе яе не прымалі, сяброў не было… Але гэта самая сапраўдная казка, бо мае шчаслівы канец.

Асаблівай часткай праграмы ў рамках завяршэння дабрачыннай акцыі «Нашы дзеці» стала тэатральнае прадстаўленне «Новы год і чароўныя словы» ў выкананні выхаванцаў дзіцячага дома № 5 г. Мінска.

Так, дзеці праз творчасць сталі творцамі дабра, падарылі гледачам цяпло і веру ў казку.

– Мы рэпетавалі з музычным кіраўніком Таццянай Дарашэвіч за месяц да Новага года. Адметнасць пастаноўкі ў тым, што яна на беларускай мове! Мне вельмі падабаецца ўзаемадзейнічаць з публікай і выступаць на сцэне, таму задумваюся пра тое, каб звязаць сваё жыццё з тэатрам, – распавяла выхаванка Эльвіра Міронава, якая выконвала ролю Снягуркі ў спектаклі.

Па завяршэнні мерапрыемства Наталля Есіс, старшыня пярвічнай арганізацыі грамадскага аб’яднання «Беларускі саюз жанчын» Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, звярнулася да гледачоў са словамі падзякі за актыўны ўдзел. Усім выканаўцам спектакля былі ўручаны памятныя падарункі.

«Літаратурныя чацвяргі» праходзяць кожны месяц, таму ў кожнага жадаючага ёсць магчымасць прыйсці ў Нацыянальную бібліятэку і стаць часткай цікавага літаратурнага свету!

Што пісалі на святочную тэматыку Якуб Колас і Змітрок Бядуля?

Сярод незлічонага мноства хвароб, на якія пакутуе чалавецтва, ёсць адна, якая стала ў пэўным сэнсе эталонам жаху: любую смяротную інфекцыю параўноўваюць менавіта з ёй. Ніякая іншая хвароба не змагла зрабіць на людзей такое глыбокае ўражанне, як чума. Што такое бубонная чума? Як яна распаўсюдзілася? Як і калі ўдалося з ёй справіцца?

Мор у Eўропе.

Адкуль яна ўзялася?

Чума, або Чорная немач ці Чорная смерць, — самы масавы забойца ў гісторыі чалавецтва. Ні адна інфекцыйная хвароба не пакінула столькі жахлівых успамінаў і дэталёвых апісанняў. Праз гады чума то з’яўлялася, то знікала, то зноў вярталася. Пошасці папярэднічалі адна за адной незвычайныя прыродныя з’явы: землятрусы, паводкі, засухі, неўраджаі, жудасны зімовы холад, нашэсці саранчы ды інш.

Па латыні чума — Pestis, а бактэрыя, якая выклікае захворванне, —   Yersinia pestis. На працягу тысячагоддзяў гэтая бактэрыя знаходзілася ў адносна спячым стане, толькі зрэдку праяўлялася. Так было ажно да 6 стагоддзя нашай эры. Менавіта ў гэты момант у Егіпце раптоўна спалыхнула эпідэмія бубоннай чумы. Да гэтага часу незразумела, як яна патрапіла туды з Цэнтральнай Азіі. Але так пачалася глабальная пандэмія ў гісторыі чалавецтва.

З часам стала вядома, што бубонная чума распаўсюджваецца заражанымі блыхамі, якія жывуць на спінах пацукоў. Пацукі хаваюцца на караблях і жывуць побач з людзьмі. Таму, калі караблі перавозяць пацукоў у новыя гарады, хвароба непазбежна ідзе следам за імі. У канчатковым выніку пацукі паміраюць, а блыхі, якія насамрэч пераносяць хваробу, шукаюць новых гаспадароў і скачуць на людзей. Калі блыха кусае чалавека, бактэрыя трапляе ў арганізм і хутка распаўсюджваецца па яго лімфатычнай сістэме.

Сімптомы хваробы

У інфікаванага чалавека можа не быць ніякіх сімптомаў на працягу ад аднаго да сямі дзён пасля ўкусу. Але ў канчатковым выніку ў яго выявяцца ліхаманка, дрыжыкі, ваніты і так званыя бубоны — павялічаныя лімфавузлы. Вонкава яны падобныя на велізарныя мазалі, якія з'яўляюцца ў падпахавых западзінах, у пахвіннай вобласці і на шыі. Чалавек адчувае наймацнейшыя болі, выкліканыя раскладаннем скуры. Без належнага лячэння смяротнасць складае ад 30 да 90 адсоткаў. (І нават пры сучасным лячэнні ўзровень смяротнасці застаецца на ўзроўні каля 10 %.)

Бубонная чума распаўсюдзілася, калі караблі са збожжам і заражанымі пацукамі адправіліся з Егіпта ў Канстанцінопаль — самы вялікі на той час горад. Калі хвароба туды патрапіла, яна знішчыла 40 % яго насельніцтва, заразіўшы нават імператара. Апынуўшыся ў самым цэнтры Візантыйскай імперыі, чума з хуткасцю ляснога пажару распаўсюдзілася далей на караблях, якія адпраўляліся ў парты па ўсім Міжземнамор’і. Чацвёртая частка ўсіх людзей, якія жылі ва ўсходнім міжземнаморскім рэгіёне памерлі ўсяго за колькі гадоў. А дзясяткі мільёнаў загінулі па ўсёй Еўразіі.

У выніку першая глабальная пандэмія прывяла да гібелі 13 % усіх людзей свету, якія жылі на той час. Пасля сярэдзіны 8 стагоддзя чума нарэшце аціхла і заставалася адносна бяздзейнай некалькі соцень гадоў.

Пахаванне ахвяр чёрнай смерці ў Турне. Мініяцюра Пера дэ Цітла (1353г.)

Другая эпідэмія

Але сама страшная пандэмія бубоннай чумы ўспыхнула ў 1346–1353 гадах і распаўсюдзілася ў Еўропе, Азіі і частцы Афрыкі. Асабліва яна лютавала ў Заходняй Еўропе. У Італіі, Францыі і Іспаніі вымерла да 75 % жыхароў. У Англіі загінула 70 % насельніцтва, у Нарвегіі 60 %, а ў Нямеччыне 20 %. Колькасць насельніцтва ў Парыжы і Лондане скарацілася ўдвая. Кажуць, у Парыжы пасля пандэміі з 300 тысяч чалавек засталося менш за 3 тысячы. Паміралі гараджане і сяляне, бедныя і багатыя, рабы і каралі. Паміралі ўсе. Па розных ацэнках, ад хваробы тады загінула больш за 25 млн чалавек — каля траціны тагачаснага насельніцтва.

Трупы памерлых ад бубоны чумы амаль адразу чарнелі, чым выклікалі жах яшчэ жывых супляменнікаў. Менавіта з-за гэтай асаблівасці мёртвых цел хвароба і атрымала сваю назву. Чорная смерць не шкадавала нікога. Вуліцы і плошчы гарадоў былі завалены напаўраскладзенымі трупамі, якія не было каму хаваць. Мільёны гараджан у паніцы збеглі з гарадоў, але гэта мала дапамагала: сярод бежанцаў звычайна знаходзіўся хоць адзін хворы на чуму, чаго было дастаткова для заражэння ўсіх навакольных.

Чума на нашых землях

У сярэдзіне 14 cтагоддзя эпідэмія чумы ахапіла амаль усю Еўропу. У 1348 годзе яна прыйшла ў Полацк. Лічыцца, што гэтая хваля пошасці ўзнікла на Цібецкім узвышшы, па “шаўковым шляху” прыйшла ў Прычарнамор’е, а пасля па Дняпры — на тэрыторыю сучаснай Беларусі. У Пскоў жа ў 1351 годзе пошасць патрапіла з Лівоніі. У гэтыя ж часы летапісы гавораць пра эпідэміі чумы ад Кіева і Чарнігава да Смаленска і Белавозера. Паводле летапісаў, вялікі голад і мор, а большасць навукоўцаў лічаць, што гэта была чума, прыйшлі ў ВКЛ у 1365 годзе.

У 1389 годзе пасля велізарнага мору ў Смаленску засталося толькі 10 жыхароў.

У 1424 годзе ў ВКЛ і Маскоўскім княстве пачаўся чарговы мор. Ды такі сур’ёзны, што вялікі князь літоўскі Вітаўт і кароль польскі Ягайла на пэўны час пакінулі свае рэзідэнцыі і жылі ў лясах.

Наступная пошасць чумы на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага надарылася ў 1464–1465 гадах, і прыйшла яна з Прусіі. Як пазней пісаў пра той час Мацей Стрыйкоўскі, “людзі, ходзячы, падчас ежы, седзячы, падчас сну або паездкі раптам падалі заражанымі”.

Але, у параўнанні з іншымі краінамі Еўропы, на тэрыторыі сённяшняй Беларусі тады было менш ахвяраў, дзякуючы прыродным межам — Белавежскай Пушчы і Палескім балотам.

У 16 стагоддзі чума прыходзіла ў Полацк, Смаленск, Цвер і Пскоў. Моцна спустошыла яна Полацк ў 1566 годзе. У цэлым па Еўропе вялікая чума была яшчэ ў 1660-х гадах. З 18 стагоддзя эпідэміі чумы абмяжоўваліся асобнымі краінамі.

Па рэкамендацыі нямецкіх лекараў сталі шырока выкарыстоўваць аліўкавы алей — як унутр, так і для націранняў. Засноўваліся медыцынскія супрацьчумныя арганізацыі. Але пошасці яшчэ працягваліся. Так, з кастрычніка 1710 па сярэдзіну студзеня 1711 гадоў чорная смерць лютавала ў Мінску. Улады нават забаранілі службы ў храмах. У 1820-я гады ўспышка чумной хваробы здарылася ў рускай арміі падчас турэцкага паходу. У медыцынскай літаратуры згадваецца чума ў Адэсе яшчэ ў 1910 годзе.

Чумная смерць выклікала ўспышку масавага рэлігійнага фанатызму і адчаю. Пачыналася калектыўнае вар’яцтва, адчуванне вінаватасці і грэшнасці.  Некаторыя самі капалі сабе магілы і збівалі труны. Грэшнікі каяліся і ў тастаментах адпісвалі сваю маёмасць храмам і манастырам, якія хутка багацелі. На тэрыторыі Беларусі акрамя маленняў і хрэсных працэсій практыкавалі пабудову капліц і храмаў па аброку. Сведчаннем чумных эпідэмій на тэрыторыі Беларусі з’яўляюцца народныя назвы сярэднявечных пахавальных помнікаў, напрыклад, Чумныя курганы, Чумныя могілкі, Чумное кладбішча і да таго падобныя.

Чума ў Полацку. Радзівілаўская летапісь канец 15 ст.

Чумныя дактары

У тыя часы ўжо практыкавалі каранцінныя меры: на вуліцах пастаянна палілі вогнішчы, людзі стараліся перасяляцца ў лясныя вёскі. Маёмасць і дамы памерлых спальвалі, хворых акурвалі смалістымі лучынамі, дыхалі парамі салетры. Для пахавання памерлых стваралі спецыяльныя каманды з асуджаных на смерць.

У такіх умовах гараджане плацілі за паслугі спецыяльным «чумным лекарам», у абавязкі якіх уваходзіла знаходжанне ў горадзе да канца эпідэміі і лячэнне пацярпелых. Як правіла, гэтай няўдзячнай і вельмі небяспечнай працай займаліся пасрэдныя лекары, якія не здолелі знайсці лепшую працу, або маладыя выпускнікі медыцынскіх факультэтаў.

Для абароны ад хваробы чумныя лекары насілі знакамітую маску з дзюбай — адсюль іх мянушка падчас эпідэміі — «дзюбатыя лекары». Маска, якая першапачаткова закрывала толькі твар, але пасля вяртання чумы ў 1360 годзе стала закрываць усю галаву, выраблялася з тоўстай скуры з акулярамі для вачэй, а ў дзюбу змяшчалі кветкі і зёлкі — пялёсткі ружаў, размарын, лаўр, ладан і г. д., якія, як лічылася, абаранялі ад чумы.

Шчыльны чорны строй гэтак жа вырабляўся са скуры або ваксаванай тканіны і складаўся з доўгай кашулі, якая даходзіла да пят, штаноў і высокіх ботаў, а таксама пары пальчатак. Чумны лекар насіў у руцэ доўгую палку — яе выкарыстоўвалі, каб не дакранацца да хворага рукамі і, акрамя таго, каб разганяць разявак на вуліцы. Аднак, нягледзячы на гэта, шматлікія лекары гінулі, спрабуючы дапамагчы сваім пацыентам.

У беларускіх гарадах такія касцюмы насілі каталіцкія манахі, якія бралі на сябе абавязак прыбіраць трупы і клапаціцца пра хворых.

У 1846 г. у Парыжы адбыўся Урачэбны кангрэс, прысвечаны пытанням барацьбы з чумой. З цягам часу сталі рабіць і прышчэпкі. З вынаходніцтвам антыбіётыкаў чума пачала сыходзіць у мінулае, але бывае зрэдку і прарываецца. З 2010 па 2015 гады ў свеце было зарэгістравана 3248 выпадкаў бубоннай чумы, з іх 584 скончыліся смяротным зыходам. Апошняя буйная ўспышка чумы адбылася ў 2017 годзе на Мадагаскары: зафіксавана 2348 хворых, з іх 202 памерлі (смяротнасць склала 8,6 %).

У нашай краіне выпадкі заражэння чумой не рэгістраваліся з 1977 года.

«Пацалуй свінню ў лыч…» ды іншыя сродкі змагання з хваробамі ў старадаўняй Беларусі

Адным з кардынальных сродкаў ад прастуды ў Беларусі заўжды ўважалі лазню. Пры з'яўленні першых прыкмет хваробы беларусы бралі бярозавыя венікі і адпраўляліся парыцца. Чым гарачэй была напаленая ў лазні печ, тым хутчэй выходзіла з цела хворасць і даўжэй не вярталася. Апроч таго, калі чалавек папарылі, яго потым паілі адварамі ліпавага цвету, маліны, рамонку, кармілі рэпай і часныком.

Як “прадаць” кашаль?

Асабліва шмат рэцэптаў існавала ад кашлю. У першую чаргу рабілі розныя адвары — з калінавых ягад з пчаліным мёдам, насення морквы, суніцаў, маліны, сушаных яблыкаў. Ужывалі і кветкі ліпы з гарэлкай, і гарачае малако са стручковым перцам. Лекавай лічылі нават ваду, пралітую праз правую панчоху першанароджанага хлопчыка.

Да грудзей прыкладалі сінюю цукровую паперу, змазаную авечым ці гусіным тлушчам. Паводле іншай парады, паперу ў некалькіх месцах праколвалі іголкай і намазвалі свіным ці іншым тлушчам. Потым паперу прывязвалі бінтамі да грудзей. Ногі хворага мазалі шчупачыным тлушчам з тоўчаным часныком, а цела націралі макавым алеем.

Каб пазбыцца кашлю, у дзвюх шклянках з вадой разводзілі шчопаць іржаной мукі, і калі яна асядала, пілі яе раніцай і ўвечары. Папулярным быў гарачы ліманад. Для яго выціскалі сок з лімона, залівалі кіпенем і дадавалі цукар. Такі ліманад раілі ўжываць двойчы на дзень — раніцай і перад сном. Калі кашаль не праходзіў, штодзённа націраліся свіным салам ці якім-небудзь вадкім тлушчам, дадаючы да гэтага крыху хваёвага алею.

Існавалі і некаторыя магічныя сродкі пазбаўлення ад кашаля. Дзеля гэтага трэба было пры сустрэчы некім, крыкнуць так, каб той перапалохаўся і забраў кашаль у хворага. Лічылі, што кашаль можна было “прадаць”. Спаткаўшы гандляра, варта было сказаць: “Прадаю”, а калі той спытае: “Што?” — адказаць: “Кашаль”. Нашыя продкі былі ўпэўненыя — у такім выпадку кашаль да гандляра і прычэпіцца.

З кашлем звязаны цікавы звычай, які ў ХІХ стагоддзі існаваў у наваколлі Бягомля Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці. У той мясцовасці кашаль выконваў ролю магічнага сродку ад хвароб авечак. Дзеля гэтага кашаль вельмі актыўна імітаваўся жанчынамі ў царкве падчас чытання евангелля і казанняў святара.

Каціны хвост — ад насмарку…

Катар, як вельмі галава баліць ды цячэ з носа, нашы продкі лячылі наступным чынам. Адразалі ў ката пасмачку поўсці на канцы хваста, запальвалі яе і нюхалі той дым. Тлумачылі такі метад перакананнем, што катар прычапіўся, бо кот спаў на пасцелі ў хворага, еў і піў з той самай пасудзіны, што і чалавек. Былі ўпэўнены, што “чмыхаўка” ад катару хутка праходзіць, калі пакалупаць у носе кончыкам хваста чорнага ката. Таксама ад катару стрыглі ў сабакі поўсць, падпальвалі яе і давалі нюхаць хвораму. Каб не было катару, то раілі вясною, як прыгрэе сонца, ды мурашкі пачнуць варушыцца, укінуць у мурашнік хустку, а як там паляжыць нейкі час, выкалаціць яе ды нюхаць.

Ад катару ў немаўляці маці павінна была капаць у нос яму ўласным малаком з грудзей, а таксама націраць яму грудзі печанай цыбуляй. Гэтак жа ад насмарку дыхалі віннымі парамі, уцягвалі ў нос салёную ваду. Каб вылечыць катар, прыйшоўшы ў лазню, трэба было ў нос набраць вады ды на гарачую печку высмаркаць — і гэтак паўтарыць тройчы. Пазбегнуць насмарку, паводле старадаўніх лячэбнікаў, можна было, калі нюхаць саламяную прапацелую вусцілку з ботаў. А народныя лекары раілі: “штоб катара не прыстала, трэба, разуваючыся, часта нюхаць той пот, што між пальцамі на нагах”.

…і заечая скурка ад горла

Прастуду часта суправаджалі болі ў горле. Паводле архіўных дадзеных, нават здараліся эпідэміі, як, напрыклад, катаральная гарачка ў Пінску ў 1859 годзе і эпідэмія пухлінаў горла на Віцебшчыне ў 1852 годзе.

Каб суцішыць боль у горле, у роце трымалі ягады ці жэле з чорнай парэчкі і павольна глыталі. Намыльвалі ваўняную панчоху і намотвалі яе як шалік на ноч. Таксама ў панчохі клалі па чайнай лыжцы нашатырнай солі і негашонай вапны. Рабілі настоянку з мухамораў. Пры гэтым грыбы ў слоіку залівалі вадой і пакідалі на 9 дзён. Зверху ўтвараўся алей. Яго злівалі і церлі ім ногі. Ад болі ў горле ўнутр прымалі мёд з соллю. Ад ахрыпласці выкарыстоўвалі цёрты хрэн з ліпавым мёдам. Лічылі, што ад болі горла добра паласкаць яго чацвярговаю соллю, распушчанай у свянцонай вадзе. Таксама панчоху, найлепей шлюбную, напоўненую гарачым попелам, раілі прыкладаць да шыі.

Ад хваробаў горла нашыя продкі лічылі вельмі карысным лізаць толькі што вынуты з гаршка са страваю апалонак і ў той самы час глядзець на гаршчок, адкуль яго дасталі, а аблізаўшы, трэба было пацерці ім хворае горла, пакуль ён яшчэ цёплы.

Як ні дзіўна, але ад хворага горла раілі піць ваду, у якой варылася дробна стоўчанае шкло. Прычым, гэтае шкло павінна было быць ад бутэлек, напрыклад, але не ваконнае.

Пры лячэнні прастуды нашы продкі даволі часта выкарыстоўвалі жывёлаў. Так, былі ўпэўнены, што вельмі добра дапамагае “лінянне вужовае”, ці скурка з вылінялага вужа, якое прыкладалі разам з прыпаркаю да хворага горла. Гэтак жа, каб зняць боль у горле, трэба было дастаць скурку зайца, якога задрала сава, і тою скуркаю абвязаць горла і ў дадатак да гэтага даваць піць сыту, звараную з мёду і павуціння. Пры болях у горле таксама раілі піць 27 разоў (тры разы па дзевяць) ваду, пералітую праз воўчае горла. А часам з бяросты выразалі фігурку накшталт жабы. Ускладалі яе на хворае месца і завязвалі хусткай. Бяроста заставалася на шыі да выздараўлення.

Ліхаманка — дух небяспечнай хваробы Як спраўляліся з ёй даўней беларусы?

Беларусы – багатыя людзі: як пачаліся зімовыя святы ад каталіцкага Раства, ажно да Вадохрышча будзе доўжыцца цудоўная калядная казка!

Чарадзе зімовых святаў папярэднічала 22 снежня  –  дзень зімовага сонцавароту. Сонца павярнула на лета, пакрысе прыбывае дзень. Але адбываецца гэта паступова, марудна – і зімовыя вечары яшчэ доўга будуць заставацца ідэальным часам для чытання.

Скарыстаемся імі, каб пазнаёміцца з цудоўным светам беларускіх кніг!

Цікавыя беларускія творы

Зборнік «З Новым годам!» (вершы, песні, п'есы, казкі, загадкі / уклад. У. М. Мазго; іл. А. В. Пазняка. – Мінск, 2009) складаюць творы больш як трыццаці паэтаў. Сяргей Грахоўскі, Рыгор Барадулін, Васіль Зуёнак, Ніл Гілевіч, Мікола Маляўка, Сяргей Патаранскі, Вера Бурлак… Вершы творцаў адпавядаюць абвешчанай тэматыцы: тут ёсць святочныя чытанкі пра ялінку, Новы год, Дзеда Мароза, Каляды. Шмат «марозных» і «снежных» вершаў – як і належыць у навагоднюю пару.

Ад Генадзя Аўласенкі чытачам каштоўны падарунак: цэлая нізка вершаў для абароны навагодніх касцюмаў: верш Вавёркі, Вожыка, Рамонка, Пірата…

У раздзеле «Навагодні карагод» – падборка песень на беларускай мове (арыгінальных і перакладных) з нотамі. Ёсць тут знакамітыя

«Жыла-была яліначка,

У хвойнічку расла,

Зімой і летам стройная,

Зялёная была…»

(Словы 3. Аляксандравай, пераклад В. Жуковіча, музыка М. Красева)

І «Яліначка» (словы Р. Кудашавай, пераклад В. Жуковіча, музыка Л. Бекмана)

«У лесе яліначцы

Холадна зімой.

З лесу яліначку

Мы ўзялі домоў.

Наша яліначка

Свеціцца-гарыць:

Снег на галіначках,

Яркія шары…»

Ёсць яшчэ раздзел «Новы год – не без прыгод», а ў ім п’есы-казкі Генадзя Аўласенкі і Міколы Чарняўскага.

Адным словам, для творчых людзей, якія любяць ладзіць святы самі, зборнік «З Новым годам!» сапраўдная скарбонка. Творы з гэтай кнігі дапамогуць і свята зладзіць, і слоўнікавы запас узбагаціць, і памяць патрэніраваць – бо цяжка знайсці лепшы трэнажор, чым добрыя вершы на роднай мове!

У зборнік «Беларуская зіма» (укладанне В. Шніпа, Мінск, 2018) увайшлі лепшыя вершы, казкі, апавяданні пра зіму і Новы год вядомых беларускіх пісьменнікаў.

Сярод твораў, на якіх выхавалася не адно пакаленне дзяцей, шмат і новых, напісаных нашымі сучаснікамі. Напрыклад, казкі Раісы Баравіковай  «Шчадрэц» і «Масленіца»; Наталлі Бучынскай «Навагоднія выкрунтасы ў класічным стылі»; шэраг казак Людмілы Рублеўскай з цыклу пра Мышку Пік-Пік і навагодняя п’еса-казка «Спадчына бабулі Зімавухі» пісьменніцы…

Вершы класікаў – Якуба Коласа, Паўлюка Труса, Рыгора Барадуліна – і сучаснікаў Алеся Бадака, Ніны Галіноўскай, Аксаны Спрынчан…

Асабіста я люблю такі фармат тэматычных зборнікаў: пісьменнікі розных часоў тут нібы за рукі пабраўшыся і ўтварыўшы непарыўнае жывое кола. Яно коціцца праз час, праз зімовую сцюжу, расказвае пра зіму – а само зіму гэтую ў нашых сэрцах растаплівае – столькі паэтыкі, гумару, дасціпнасці ў творах гэтай кнігі.

Зборнік дапаможа дарослым і дзецям у падрыхтоўцы да навагодніх ранішнікаў і зімовых свят.

Маляўнічая кніга Алега Грушэцкага «Краіна Вымярэнія» з ілюстрацыямі Віктара Козела рыхтавалася адмыслова да пачатку навучальнага года. Не дзіва: стваральнікі меркавалі, што з яе дапамогай дзецям лягчэй і цікавей будзе засвойваць адзiнкi вымярэння. Менавіта пра iх расказваецца ў казках, якія складаюць кнігу. Звяры ў гэтай кнізе – як і бывае ў казках – сябруюць, працуюць, вядуць сваю гаспадарку… Натуральна, у малят-зверанят узнікаюць пытанні: кілагрмамі ці метрамі купляць малако? Як узважваць розныя рэчы? Як вымяраецца час і што такое каляндар?

Пытанні, адказы на якія дарослыя людзі атрымалі даўным-даўно, аджылі і патрабуюць тлумачэння для іх дзяцей. Каб займальна патлумачыць, што і як зладжана ў Краіне Вымярэнія, казка – найлепшы праваднік. Мама Зайчыха пячэ пірог – гэта займае ў яе гадзіну. Мядзведзь узважвае гарбузы, качаны капусты, яблыкі – і вожыка, які абірае, што ж на сабе данесці дадому. Карова Мілка ахвотна падзеліцца малаком, але ж варта ведаць, што адмярае яго яна літрамі!

Кніжка пазнавальная, вельмі прыгожа аздобленая. Чытаючы яе, дзеці даведаюцца пра спосабы і адзінкі вымярэння (даўжыня, шырыня, вышыня), вагі і аб’ёму (кілаграмы, літры), адзінкі вымярэння часу (гадзіны, хвіліны), з дапамогай беларускіх прымавак і прыказак спазнаюць, чым адрозніваюцца месяцы і поры года.

Смела ўносьце кнігу ў спіс абавязковага чытання з дзецьмі на зімовых вакацыях, не прагадаеце: працэс адукацыі будзе цікавы і дзіцяці, і даросламу. Натуральна, мамы з татамі кілаграм ад метра даўно адрозніць могуць – але ж мастацтву даходліва тлумачыць рэчы, якія нам здаюцца відавочнымі, у аўтара Алега Грушэцкага варта павучыцца.

Кніга «Краіна Вымярэнія» яшчэ сустракаецца ў крамах. Калі вы шукаеце, што пакласці пад ялінку дзецям – лепшага падарунка і не знайсці!

«Беларуская зіма» таксама пакуль ёсць у продажы, а вось пра перавыданне кнігі «З Новым годам!» застаецца толькі марыць і пытаць яе ў бібліятэках.

Але пералічаныя кнігі вартыя таго, каб іх пашукаць. Зімовыя, яны грэюць душу і ствараюць свята.

Што пісалі на святочную тэматыку Якуб Колас і Змітрок Бядуля?