Архив постов: Красавіка 2026

Соль іграла важную ролю ў рэлігійных вераваннях і магічных абрадах нашых продкаў. Яны верылі, што яна ўвасабляла сабой духоўную чысціню і была здольная адганяць злых духаў.

Соль – значыць “сонечная”

Ва ўсе часы соль лічылася сімвалам жыцця і дабрабыту, а ў міфах і заклінаннях атаясамлівалася з сонцам. Так, паходжанне слова “соль” звязана з сонцам: старажытная славянская назва сонца – салонь. Дарэчы, старадаўні выраз “ісці пасалонь” азначае: "ісці па сонцы".

З пракаветных часоў соль каштавала вельмі дорага. Так, напрыклад, у старажытных рымлян слова salarium азначала "грошы на соль". У сярэднявеччы ў некаторых краінах соллю плацілі падаткі. Бывала, што з-за солі вяліся нават крывавыя войны, узнікалі народныя бунты і паўстанні. Як значная падзея ўвайшоў у гісторыю "саляны бунт" у Маскве ў 1641 годзе. Знакаміты італьянскі падарожнік 12 стагоддзя Марка Пола расказаў, як у Кітаі выраблялі грошы з солі.

"Для гэтага, – пісаў Марка Пола, – расол кіпяціцца ў невялікіх катлах. Праз гадзіну соль прымае выгляд цеста, і з яго робяць нешта ў форме піражкоў... Пасля таго, як на піражкі накладваюць пячатку імператара, каб яны прыпадобніліся сапраўдным металічным манетам, іх засмажваюць на гарачых чарапіцах".

Першая дарожная сетка ў Еўропе склалася з "саляных трактаў", па якіх гандляры перавозілі каштоўны тавар. Такія ж "салёныя шляхі" ішлі з Кіева да месцаў здабычы солі ў Галіцка-Валынскім княстве і Паўночным Крыме. Раней у натуральнай гаспадарцы беларусаў соль была адзіным прадуктам, які куплялі. На тэрыторыю Беларусі соль прывозілі з Памор’я, Галіцыі, Прыкаспія, Старой Русы. Цяпер сваю соль здабываюць у дастатковай колькасці каля Старобіна і Мазыра. У нас ёсць нават горад, у назве якога гучыць слова “соль”. Гэта Салігорск, які ўзнік у сувязі з адкрыццём покладаў і прамысловай распрацоўкай калійнай солі.

Салігорскія тэрыконы.

Жыццёва неабходны прадукт

Соль – гэта самы неабходны прадукт для жыццядзейнасці чалавека і адзіны мінерал, які ў чыстым выглядзе чалавек ужывае ў ежу. Яна паляпшае смак і неабходная для здароўя. Многія прадукты можна замяніць на аналагі, нават у цукру ёсць займеннікі. Але для солі навукоўцы пакуль не змаглі вынайсці замены. Павараная соль (хларыд натрыю) – гэта прадмет першай неабходнасці, тая абавязковая фізіялагічная дабаўка, якая рэгулюе абмен рэчываў ды іншыя фізіялагічныя працэсы ў арганізме.

У целе чалавека змяшчаецца 300 грамаў солі, запас якой расходуецца і мае патрэбу ў штодзённым папаўненні. Без яе немагчыма нармальнае функцыянаванне нервовай сістэмы і цягліц. У старажытнасці людзі не разумелі хіміі, але хутка заўважалі: без солі пагаршаецца здароўе, узнікае слабасць, а часам і настае смерць.

Без звычайнай солі большасць жывёл адчуваюць солевае галаданне. Хатнія жывёлы без дадаткаў солі ў ежу таксама хварэлі і гінулі. Драпежнікі забяспечваюць свой арганізм соллю, якая трапляе ў арганізм з мясам і крывёй здабычы, траваядныя шукаюць выступы солі, салёныя глебы ці саланцы і ліжуць іх.

Соль як абярэг і магічны сродак

У традыцыйнай культуры нашага народу, соль была абярэгам, верылі, што яна добра дапамагае ад сурокаў. Так, ад сурокаў бралі жменьку солі, вадзілі рукой па целе і прамаўлялі малітвы. Паводле міфалагічных уяўленняў, солі баяцца лесуны, чэрці і іншыя дэманічныя істоты. Каб палегчыць роды і засцерагчы парадзіху ад ліхога, соль сыпалі на парог і на рагі стала.

Жыхары Цэнтральнай Беларусі, каб абараніць немаўля ад нячыстай сілы пры яго першым купанні, абавязкова дадавалі соль у ваду, а пры хрышчэнні сыпалі яе ў вушы немаўляці.

Трэба дадаць, што соль у магічных абрадах часам выкарыстоўвалі разам з хлебам. Перад хрышчэннем кума брала дзіцёнка і укрывала яго кашуляй бацькі, у рукаў якой былі завязаны кавалачкі хлеба і солі. У такой кашулі дзіця трымалі ў царкве падчас абраду.

Таксама перад тым, як везці дзіця хрысціць, у ягоныя пялюшкі трэба было пакласці крошкі хлеба і “нюшок” солі. Рабілі так дзеля таго, каб дзіцёнак усё жыццё меў хлеб, які ніхто ніколі не мог бы ўкрасці. А калі хто хваліў дзіцёнка, дык каб не сурочыць, трэба было сказаць: “Соль табе ў вочы, дзяркач у зубы, таўкач пад бокі”.

Каб уберагчы малечу ад суроку, маці з дзіцём, выпраўляючыся ў госці, завязвала ў кашулю трохі хлеба, солі і асвечаных зёлак. Калі ж дзіцёнак ужо пакутаваў на сурокі: кепска спаў уначы, быў нервовы і непаслухмяны, то маці трэба было ўзяць жменю солі, абнесці яе тройчы вакол дзіцяці і кінуць у агонь. Верылі – як толькі соль затрашчыць у полымі, то мінуцца і сурокі.

Соль выкарыстоўвалі і ў любоўнай магіі. Існавала павер’е: калі вакол упадабанай асобы таемна абнесці шчопаць солі, то ў яе неўзабаве абудзяцца гарачыя пачуцці. Драбок солі, хлеб і часнык, загорнутыя ў анучку, падвязвалі маладой пры ад’ездзе да вянчання, каб засцерагчы ад чараў. Малады, перш чым выправіцца ў сваты, мусіў быў згрызці драбок солі і выплюнуць на парог, каб у будучай сям’і не паміралі дзеці.

Асаблівай лекавай і магічнай сілай валодала соль, асвечаная напярэдадні Чыстага чацвярга. Яе клалі разам з мылам дзе-небудзь на адкрытым месцы. Потым цягам года зберагалі як талісман ад сурокаў.

Соль у народнай медыцыне

З даўніх часоў соль выкарыстоўваюць для лячэння. Яна дапамагае пры страваванні. Перажаваны хлеб пасыпалі соллю і прыкладалі да скулаў – нарываў. Соллю пасыпалі хворыя зубы. Асабліва папулярнымі лічацца растворы солі ў вадзе. Такія росчыны выкарыстоўвалі супраць ікаўкі і пякоткі, пілі для паслаблення страўніка і ад галаўнога болю, прамывалі раны і праціралі твар, каб не было зморшчын. Павязкі, змочаныя ў растворы солі, выкарыстоўвалі ад пухлін, адэномы прадстацельнай залозы, прастудных захворванняў і ад белакроўя.

З дапамогай солевых прымочак добра вылечвалі разнастайныя скураныя захворванні: экзэму, псарыяз, бародаўкі, папіломы, пігментныя плямы.

Што да ўкусаў насякомых, то месца ўкусу пчалы ці асы вясковыя знахары раілі адразу ж змазаць моцным саляным растворам. Гэта дазваляла зняць боль, не дапусціць ацёку і свербу. Апроч таго, на месца ўкусу клалі хлебную прыпарку з ільняным семем.

Растворам солі на спірце націралі стары лішай да таго часу, пакуль не з’явіцца кроў, а затым пасыпалі яго соллю. Ад болі ў горле ўжывалі ўнутр мёд з соллю. Калі пайшла кроў з носа, то соль сыпалі на галаву. Месцы апёкаў парылі і таксама пасыпалі соллю.

Як даўней беларусы лячылі прастуду

Гісторыя гарбаты — гэта займальнае падарожжа ў розныя перыяды нашай гісторыі. Ад традыцыйнай травяной гарбаты і да цяперашняга чорнага або зялёнага чаю, гэты напой аб'ядноўвае людзей,  прыносіць радасць і супакаенне.

І дуб, і крываўнік, і рымскі рамонак…

Так, нашы продкі ў асноўным не чай пілі, асабліва ў традыцыйнай сялянскай культуры, а запарвалі розныя зёлкі ў чыгунку ў печы. Звычайна мяту, святаяннік, чабор і іншыя. Адсюль і беларуская назва травянога чаю — «гарбата», якая паходзіць ад лацінскага слова herba — расліна. Традыцыя прыгатавання чайных напіткаў на аснове розных зёлак і раслін — частка багатай нацыянальнай культуры беларускага народа. Рымскі рамонак, перачная мята, мальва, крываўнік, кара крушыны і дуба — у ход ішло ўсё, што можна заліць кіпенем і выкарыстоўваць для наталення смагі і папраўкі здароўя.

Травяныя напоі і іх лекавыя ўласцівасці

У беларусаў заўсёды былі ў пашане травяныя адвары і настоі, якія мы цяпер для прастаты называем чаем, хоць насамрэч ніякага чайнага ліста ў іх не было.

У якасці паўсядзённага напою ў нашых продкаў карыстаўся папулярнасцю Іван-чай або скрыпень — адна з улюбёных і распаўсюджаных раслін у нашых шыротах. Адвар лісця гэтай зёлкі выкарыстоўвалі пры залатусе, страўнікавых захворваннях і як снатворнае.

Знахары раілі скрыпень пры лячэнні эпілепсіі, алкагольных псіхозаў, малакроўі, як змякчальнае і патагоннае пры прастудзе. А яшчэ Іван-чай называюць “мужчынскімі” зёлкамі, таму што ён нармалізуе эрэкцыю.

Адвар чабору выкарыстоўвалі як дэзінфікуючы, супрацьгліставы і моцны бактэрыцыдны сродак. Яго пілі пры розных інфекцыях, раненнях і атручваннях. Ён валодае адхарквальнай уласцівасцю, яму пад сілу розныя запаленні лёгкіх, бранхіты і прастудныя захворванні.

Гэтыя зёлкі нашы прдкі называлі яшчэ багародскай травой. Першыя згадкі пра яе прымяненне сустракаюцца ў летапісах трэцяга тысячагоддзя да нашай эры. Старажытныя егіпцяне ўжывалі яе ў складзе сродкаў для бальзамавання фараонаў. Нашы продкі спальвалі гэтую траву на рытуальных вогнішчах і яе духмяным дымам акурвалі ахвярапрынашэнні для старажытных багоў.

Шырока быў распаўсюджаны ў Беларусі, асабліва на Віцебшчыне, маркоўны напой — струганая сушаная морква залівалася кіпенем. Напой з сушанай морквы пілі пры кашлі, жаўтусе, хваробах печані і сэрца.

Класічныя лекі беларусаў — ліпавы чай. Сабраныя ўлетку кветкі ліпы заварвалі і пілі адвар пры першых прыкметах прастуды. Кветкі ліпы валодаюць патагонным эфектам, зніжаюць тэмпературу і нават дзейнічаюць як мяккі сродак абязбольвання. Дадавалі ў напоі таксама маліну, парэчку, суніцы, прычым не толькі сушаныя ягады, але і лісце, і нават карэнні. У вёсках былі спецыяльныя траўнікі — людзі, якія разбіраліся ў гаючых уласцівасцях раслін, і маглі сабраць для хворага чалавека патрэбны збор.

Гісторыя чаю на нашых землях

Практыка заварвання чайнага ліста прыйшла на тэрыторыю цяперашняй Беларусі ў пачатку апошняй трэці 17 стагоддзя адначасова з двух бакоў. Спачатку, вядома, толькі для вельмі заможных людзей. Праз Расію сухапутным шляхам з паўночных правінцый Кітая, а з Захаду праз порт Гданьск. У Гданьск гарбату прывозілі галандцы, пазней таксама і брытанцы з паўднёвых правінцый Кітая. Адсюль і два розныя словы, якімі называюць гарбату ў беларускай мове. Уласна "чай", ад "ча", як называлі гэтую духмяную расліну ў паўночных кітайскіх дыялектах. І "гарбата", ад лацінскага herba thee — "трава чай".

У ВКЛ, а потым і ў Рэч Паспалітую гарбата прыходзіла таксама праз кантакты з Нідерландамі, і  чаяванне як такое распаўсюджанай практыкай не было, чай выкарыстоўвалі спачатку ў асноўным як лекі. Толькі ў другой палове 18 стагоддзя, калі прыйшла мода на ўсё англійскае, укараніўся звычай піць гарбату не як лекі, а для асалоды і прэстыжу.

Былі ў гарбаты і нядобразычліўцы, прычым непрыманне такога напою яны тлумачылі з навуковага пункту гледжання. Так, батанік ксёндз Кшыштаф Клюк у канцы 18 стагоддзя ў сачыненні “Слоўнік раслін”  заяўляў: “Частае ўжыванне гэтай цёплай вады аслабляе нервы і органы страўнасці, а таксама надзвычай расслабляе. Дзецям і маладым асобам яна заўжды шкодная”.

Але ўжо пасля падзелу Рэчы Паспалітай прыйшоў трывалы звычай піць кітайскую гарбату. Паступова мяняецца і стаўленне да гэтага напою.

Вось што пісаў Ян Баршчэўскі ў апавяданні “Драўляны дзядок і кабета інсекта”, падзеі якога адбываюцца ў 1835 годзе:

“Няшмат часу прайшло, ужо і самавар прынеслі, наліваюць гарбату. Стары пан ротмістар, седзячы ля стала, сказаў гаспадыні: “Мая пані, раней гарбата была лекамі ад галавы. Цяпер без яе і жыць не могуць, якія перамены ў свеце”.

Так паступова чай станавіўся ўлюбёным напоем для шляхты і гараджан. Але яшчэ ў 19 стагоддзі для простых сялян ён быў вялікай рэдкасцю. Толькі заможныя людзі карысталіся самаварамі. Замест чаю сяляне працягвалі запарваць ліпу, маліннік, мяту, зверабой, бруснічнік, чабор.

Пасля 1917 года ўжыванне гарбаты стала сапраўды масавым — прыкладна 500 гр на душу насельніцтва ў год. Вырошчвалі яе ў асноўным на Каўказе і іншых землях, якія ўваходзілі ў склад СССР. Да самага распаду саюза кітайская ды індыйская гарбата былі дэфіцытам. Хаця вядомы чорны байхавы чай са сланом і называлі індыйскім, насамрэч ён быў купажом, дзе большую частку складаў прадукт з Грузіі з невялікім дадаткам індыйскага чаю.

Сёння ў Беларусь чай паступае са Шры-Ланкі, Індыі, Кітая, В'етнама, Інданезіі, Кеніі. У Беларусі папулярныя як чорныя, так і зялёныя чаі. Беларускія чаі таксама могуць змяшчаць дабаўкі з лекавых траў, такіх як меліса, шыпшына або мята, што надае ім асаблівы водар і смак. Не дзіва, што амаль кожнае святочнае гасцяванне заканчваецца чаяваннем.

Чым гарбата карысная для арганізма? Уласцівасці розных відаў напою

Вядома, што наша краіна багатая на замкі і палацы, якія па прыгажосці сваёй стаяць на адным узроўні з замежнымі — замкі ў Нясвіжы і Міры, у Лідзе, Гальшанах... Яны заўсёды адкрыты для наведванняў, каб кожны жадаючы мог дакрануцца да гістарычнага мінулага Беларусі. А колькі храмаў вы ведаеце? Некалькі налічыце самых знакамітых? Давайте пройдземся па тых, чыю гісторыю ведаюць не ўсе.

Храмы ў Вязыні

Вязынь  — гэта невялічкі гарадок у Вілейскім раёне, які, негледзячы на памер, можа пахвастацца царкоўнымі пабудовамі. Напрыклад, касцёл Нараджэння Дзевы Марыі. Ён размешчаны ў самым сэрцы Вязыні і ўяўляе сабой пабудову ў стыле неаготыкі з элементамі мадэрну.

Спачатку касцёл будавалі як сямейную ўсыпальніцу-часоўню Гецэвічаў, пасля асвяцілі ў гонар Нараджэння Дзевы Марыі. У наш час касцёл абнавілі і ён працуе, там вядуцца службы, на якія можна прыйсці любы жадаючы католік.

Калі будзеце ў Вязыні, не прапусціце магчымасць зазірнуць і у драўляную праваслаўную царкву Покрыва Прысвятой Багародзіцы. Яна была пабудавана ў сярэдзіне XIX стагоддзі ў рэтраспектыўна-рускім стылі, і з'явілася на месцы старога драўлянага касцёла. Але самае галоўнае  — гэта велізарны абраз “Се чалавек”, або “Бічаванне Хрыста”. Уявіце сабе, амаль два метры ў вышыню і метр у шырыню! Гавораць, што гэта цудатворны абраз, які дапамае ад усіх хвароб, таму пры падарожжы па Беларусі абавязкова загляніце ў Вязынь.

Старажытны храм у Дзераўная

Дзераўная  — аграгарадок, які з вялікай павагай адносіцца да гістарычнага мінулага і з гонарам шануе традыціі. Ён варты ўвагі ўжо за тое, што жыхары гавораць на чыстай беларускай мове, ну і вядома за славутасць — касцёл Ушэсця Дзевы Марыі, пабудаваны яшчэ ў канцы 16 стагоддзя.

Сёння гэты будынак па праве лічыцца адным з самых старажытных храмаў Беларусі, уяўляючы сабой каштоўны помнік архітэктуры, які спалучае ў сабе рысы гатычнага і рэнесанснага стыляў.

Хто займаўся будаўніцтвам і фінансаваннем храму ніхто не ведае. Па некаторых крыніцах лічыцца, што Радзівілы і Вішневецкія давалі грошы, па другіх  — Войцех Селява. Нажаль, праўды не веаде ніхто. А вось прыехаць і паглядзець на помнік архітэктуры можа кожны.

Царква ў Заслаўе

Перад намі паўстае праваслаўны храм, чыя архітэктура ўражвае сваёй неардынарнасцю.

Гэтая ўнікальнасць крыецца ў яго шматвяковай гісторыі: пачаўшы свой шлях як пратэстанскі храм або кальвініская царква ў 16 стагоддзі, ён змяніў канфесію, стаўшы каталіцкім храмам у 17 стагоддзі, і толькі ў сярэдзіне 19 стагоддзя здабыў праваслаўны статус.

Першапачаткова збудаваны ў духу рэнесансу, ён пасля быў дапоўнены вежай, якая нагадвае хутчэй абарончае збудаванне, што нядзіўна, улічваючы яго размяшчэнне на землях Заслаўскага замка. У савецкую эпоху будынак служыў і складам, і музеем, але сёння зноў набыў сваё сапраўднае прызначэнне  — быць месцам богаслужэнняў.

Храмы ў мястэчку Ілья

Ілья — аграгарадок у Вілейскім раёне Мінскай вобласці. Сярод архітэктурных сведчанняў мінулага тут можна знайсці некалькі каштоўных аб'ектаў. Адзін з іх, касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса, маляўніча размясціўся ўздоўж дарогі.

Яго аблічча, сфарміраванае ў пачатку 20 стагоддзя з цэглы і вапняковых блокаў, нясе ў сабе зачараванне даўніны, што поўнасцю адпавядае духу неараманскага напрамку ў рэтраспектыўнай архітэктуры той эпохі.

У гады савецкай улады ў сценах некалі святога месца размясціўся малочны цэх. Толькі ў 1990-я гады касцёл быў вернуты каталікам, пасля чаго яго аднавілі і зноў асвяцілі.

Цэнтральнае месца ў аграгарадку займае драўляная царква Святога Прарока Іллі. Яе архітэктурнае аблічча сфармавалася ў першай трэці 19 стагоддзя, з наступнай мадэрнізацыяй у пачатку 20 стагоддзя.

Гістарычныя звесткі ўказваюць на наяўнасць праваслаўнага храма ў Іллі ўжо ў сярэдзіне 17 стагоддзя. Аднак, трагічная падзея 1650 года, калі храм згарэў напярэдадні Вялікадня, спыніла яго існаванне. Неўзабаве на гэтым месцы быў узведзены новы культавы аб'ект.

Храм у Пральніках

Калі вы апынецеся ў вёсцы Пральнікі Валожынскага раёна, звярнеце ўвагу на мясцовую царкву. Яе ўнікальнасць заключаецца ў незвычайнай форме — царкваа пабудавана ў форме купальнай ратонды.

Падобных храмаў у Беларусі налічваецца ўсяго некалькі, а ў непасрэднай блізкасці ад Мінска іх зусім няма.

У 1850 годзе быў узведзены храм Святога Мікалая Цудатворца, закліканы стаць апошнім прыстанкам для роду Ратынскіх, чыя сядзіба размяшчалася паблізу. Лёс царквы аказаўся звілістым: ён пераходзіў з рук каталікоў да праваслаўных і зноў вяртаўся да каталікоў. Толькі з надыходам канца 20 стагоддзя храм набыў сваю цяперашнюю праваслаўную ідэнтычнасць.

Касцёл у Беніцы

Сёння касцёл у вёсцы Беніца выглядае жахліва, богаслужэнні ў ім не праходзяць ўжо каля 70 гадоў. А як усё пачыналася...

На світанку 18 стагоддзі вёска здабыла велічны касцёл, чыё з'яўленне злучана з кранальнай легендай.

У 1701 годзе Міхась Коцел, віцебскі камендант, з сям’ёй адправіўся ў падарожжа. У адзін фатальны момант, калі ў калясцы знаходзілася толькі яго малалетняя дачка, коні раптам панесліся наперад, пагражаючы жыццю дзіцяці. У бязвыхаднай сітуацыі Міхась Коцел звярнуўся з гарачай малітвай да Божай Маці. Згодна з паданнем, цуд адбыoся: коні спыніліся, і дзяўчынка была выратавана. У падзяку за гэта Коцел пакляўся ўзвесці на гэтым месцы храм. Сваё абяцанне ён выканаў і ў пачатку 18 стагоддзя ў Беніцы вырасла цудоўнае збудаванне — Троіцкі касцёл.

Зараз, нажаль, ён закінуты, але не меньш цікавы для наведвання таго, хто хоча больш ведаць аб нашай краіне.

Касцёл Сэрца Ісуса Хрыста ў Школьным

Касцёл Сэрца Ісуса Хрыста — галоўная славутасць мястэчка Школьны. Цікава, што храму няма яшчэ і 100 гадоў, пабудваны ён быў у 1930-х гадах.

Як і большую колькасць такіх пабудоў, у перыяд вайны касцёл выконваў ролю складу. Пасля Вялікай Айчыннай вайны храм выглядай не вельмі добра, але за рэстаўрацыю ніхто не браўся. Так ён прастаяў да канца 20-га стагоддзя. Пасля людзі патрабавалі вярнуць святыню. Нястомныя працы і клопат мясцовых жыхароў дазволілі адрадзіць касцёл у Школьным.

Смела плануйце падарожжа па цікавых святых мясцінах Мінскай вобласці. Няхай гэта дарога будзе для вас не толькі дарогай да храма, але і да ўласнай душы.

Дзіўны касцёл у Белагрудзе. Чым уражвае яго архітэктура?